Άνω Πόλη: O παραδοσιακός οικισμός της Θεσσαλονίκης

Η σημερινή μορφή της Άνω Πόλης είναι η εξέλιξη της συνοικίας των χριστιανών του 4ου και 5ου αι., που έχτισαν τα σπίτια τους γύρω από τη Μονή Βλατάδων και τις άλλες βυζαντινές εκκλησίες, και αργότερα των μουσουλμάνων, γύρω από τα τζαμιά τους.

*Πηγή φωτογραφιών: Αντώνης Απέργης

Η Άνω Πόλη βρίσκεται στο βορειοδυτικό τμήμα της Θεσσαλονίκης, πάνω σε λόφο με μεγάλη κλίση και βραχώδες έδαφος. Η δόμηση των κατοικιών και η χάραξη των δρόμων, ανέκαθεν, επηρεάζονταν από αυτό το εδαφικό ανάγλυφο, τα παραδοσιακά στοιχεία δόμησης και την κοινωνική τάξη των κατοίκων. Σήμερα καταλαμβάνει την έκταση, ανατολικά, από τα τείχη στην οδό Ελένης Ζωγράφου (οδός παράλληλη με τα Κοιμητήρια της Ευαγγελίστριας) μέχρι την Πλατεία Μουσχουντή στα δυτικά, (Παλιά Λαχαναγορά), και από την οδό Ολυμπιάδος μέχρι τα τείχη της Ακροπόλεως και το Επταπύργιο.

Η περιοχή - το Μπαιρ ή Μπαΐρι, που σημαίνει πλαγιά λόφου - πρωτοκατοικήθηκε γύρω στον 4ο με 5ο αι. μ.Χ. από χριστιανούς, ενώ τον 16ο αι. αποτέλεσε τόπο κατοίκησης των πλούσιων Τούρκων και των ντονμάδων, των εξισλαμισμένων Εβραίων.

adelfia_2

Οι Τούρκοι επέλεξαν την περιοχή γιατί είχε καθαρότερο αέρα και νερό και βρισκόταν κοντά στην Ακρόπολη της πόλης, το Γεντί Κουλέ, την έδρα των γενιτσάρων, ενώ στις αρχές του 20ου αι. κατοικούνταν από 25.000 περίπου άτομα, αλλά, μετά τη μικρασιατική καταστροφή και την ανταλλαγή πληθυσμών, ο ερχομός περισσότερων από 90.000 προσφύγων έκανε αδύνατη την κατοίκηση στα κτίσματα της Άνω Πόλης και τότε έγιναν τα καστρόπληκτα, πρόχειρες κατασκευές κατά μήκος των τειχών.

Στην Άνω Πόλη υπάρχουν μνημεία παλαιοχριστιανικά και βυζαντινά, οθωμανικά και νεότερα, κρήνες, εκκλησίες των μεταβυζαντινών χρόνων. Σε μεγάλο μέρος της περιοχής διατηρείται το παραδοσιακό πολεοδομικό σχέδιο, που το συναντούμε σε όλες τις παλιές πόλεις της Μακεδονίας, με ανηφοριές, λιθόστρωτα, αυλές. Διαχρονικό χαρακτηριστικό του οδικού δικτύου της είναι οι στενοί δρόμοι, τα αδιέξοδα, οι ανηφοριές και τα πολλά σκαλοπάτια.

Το πολεοδομικό σχέδιο στην Άνω Πόλη, παρά τις ρυμοτομικές επεμβάσεις στον 20ό αι., παρέμεινε σχεδόν αναλλοίωτο. Στα χρόνια της τουρκοκρατίας τα σπίτια συνδύαζαν στοιχεία της τουρκικής, της μακεδονικής και της ηπειρώτικης αρχιτεκτονικής, τόσο στη μορφή όσο και στη διάταξη και χρήση των χώρων τους. Αλλά δεν έλειπαν από την περιοχή και οι εβραϊκές οικίες, με τα νεοκλασικά χαρακτηριστικά.

Τα σπίτια ήταν διώροφα ή τριώροφα, με κύρια δομικά υλικά τις ωμές πλίνθους , κάποιες φορές πέτρες και το ξύλο, για τον σχηματισμό του σκελετού, τον λεγόμενο κορεστέ. Ήταν χαμηλοτάβανα, με ξύλινα πατώματα και πολλά ανοίγματα στους επάνω ορόφους, στέγη που προεξείχε και στην οποία, πολλές φορές, σχηματιζόταν κάποιο αέτωμα. Ένα ξεχωριστό στοιχείο των σπιτιών στην Άνω Πόλη ήταν τα σαχνισί, οι κλειστές προεξοχές του ορόφου πάνω από τους τοίχους του ισογείου, προκειμένου να επεκταθεί ο επάνω χώρος. Αυτές οι προεκτάσεις συνήθως αποτελούσαν και το καλύτερο δωμάτιο του σπιτιού, τον οντά.

adelfia_2

Ένα ακόμη χαρακτηριστικό των σπιτιών ήταν το μακεδονικό χαγιάτι, ο σκεπαστός υπαίθριος χώρος άλλοτε στον επάνω όροφο και άλλοτε στο ισόγειο, οπότε είχε πρόσοψη σε εσωτερική αυλή. Τα σπίτια της μακεδονικής αρχιτεκτονικής ήταν απλά, με μικρά ανοίγματα και χωρίς γλυπτές διακοσμήσεις σε αντίθεση με εκείνα της τουρκικής αρχιτεκτονικής που διέθεταν το τριγωνικό αέτωμα, συνήθως με γλυπτές διακοσμήσεις.

Τα σπίτια των Εβραίων, με έντονες τις νεοκλασικές δυτικές επιρροές, διέφεραν από τα άλλα στον τρόπο δόμησης, διακόσμησης και διαμόρφωσης των χώρων τους. Το αρχιτεκτονικό τους σχέδιο χαρακτηριζόταν από συμμετρία, στα σαχνισί, τα ανοίγματα, τα μπαλκόνια, τις πόρτες. Η αυλή στο πίσω μέρος του σπιτιού λειτουργούσε ως κήπος και ως δωμάτιο, ενώ οι ανάγλυφες γύψινες διακοσμήσεις τόνιζαν τη διαφορετικότητά τους. Περιδιαβαίνοντας τους δρόμους και τα σοκάκια της Άνω Πόλης θα δούμε κτήρια αναπαλαιωμένα που διατηρούν τα παραδοσιακά τους στοιχεία, κτήρια νέα που σέβονται την παράδοση της περιοχής, αλλά και κτήρια, παλιότερα και νεότερα, τελείως έξω από την προοπτική και τις απαιτήσεις του συγκεκριμένου παραδοσιακού οικισμού, που θέλει τα κτήριά του να προβάλλουν παραδοσιακές αρχές αρχιτεκτονικής με εξελιγμένο αλλά και αυθεντικό τρόπο.

adelfia_2

Κάποια από τα παλιά κτήρια που έχουν σεβαστεί αυτές τις αρχές είναι:

• Το κτήριο της Δημοτικής Βιβλιοθήκης Άνω Πόλης (οδός Κρίσπου 7) : διπλό τριώροφο κτίσμα του τέλους του 19ου αι., χαρακτηριστικό της αρχιτεκτονικής των Βαλκανίων με πολλά νεοκλασικά στοιχεία στην πρόσοψη. Οι δυο όροφοί του φαίνονται είτε ως σαχνισί είτε ως καμπυλόγραμμες επιφάνειες που στηρίζονται σε φουρούσια. Αρχικά υπήρξε κατοικία του τούρκου διοικητή Χιφζί Μπέη Καϊμακάμη, και μετά τους Βαλκανικούς πολέμους πέρασε στην κατοχή του μουφτή. Μετά την πυρκαγιά του 1917 στέγασε πυροπαθείς της πόλης και στη συνέχεια πρόσφυγες από τη Θράκη. Κατά περιόδους φιλοξένησε δημόσια σχολεία, στις μέρες μας αγοράστηκε από τον Δήμο Θεσσαλονίκης και το 1999 αποκαταστάθηκε και στεγάζει τη Δημοτική Βιβλιοθήκη της Άνω Πόλης. 

• Το κτήριο της Γ’ Δημοτικής Κοινότητας (οδός Θεοφίλου 25): διώροφο νεοκλασικό του τέλους του 19ου αι., χαρακτηριστικό δείγμα συμμετρίας, που τονίζεται με την τοποθέτηση ξύλινου κιονίσκου στον όροφο, ενώ στο κέντρο έχει αέτωμα με κυκλικό διακοσμητικό και επιγραφή με τουρκική γραφή. Η πρώτη χρήση του καταγράφεται ως τουρκικό σχολείο.

• Το κτήριο όπου στεγάζονται τα γραφεία του Παραρτήματος Θεσσαλονίκης της Ελληνικής Εταιρείας Περιβάλλοντος και Πολιτισμού (οδός Επιμενίδου 19): επίσης κτήριο του 19ου αι., διώροφο με φαρδιά πρόσοψη σαχνισί και μικρή αυλή που βλέπει προς τη Μονή Λατόμου. Ξεχωρίζει για τη διαρρύθμιση του εσωτερικού του που δημιουργεί πολλά επίπεδα και μεγάλους κοινόχρηστους χώρους. Αρχικά υπήρξε κατοικία, μετά παντοπωλείο στη συνέχεια χώρος φιλοξενίας προσφύγων.