6 Μαΐου 1876: Η Θεσσαλονίκη συνταράσσεται από τη σφαγή των προξένων

Ήταν 6 Μαΐου του 1876, όταν σημειώθηκε στη Θεσσαλονίκη μια από τις στυγερότερες σφαγές που είδε ποτέ η πόλη, με τον τουρκικό όχλο να λιντσάρει τους προξένους της Γαλλίας και της Πρωσίας Ζυλ Μουλέν και Ερρίκο Άμποτ στο Σαατλί τζαμί, γνωστό σήμερα ως περιοχή του Διοικητηρίου.

Όλα ξεκίνησαν προς τα μέσα της δεκαετίας του 1870, σε μια περίοδο που η οθωμανική αυτοκρατορία αντιμετώπιζε σοβαρή οικονομική κρίση, φτάνοντας, μάλιστα, στο σημείο να κηρύξει πτώχευση, την ώρα που τα Βαλκάνια μαστίζονταν από διαρκείς εξεγέρσεις.

Μια από αυτές τις εξεγέρσεις ήταν και ο γενικός ξεσηκωμός των χωρικών της Βοσνίας – Ερζεγοβίνης, με την υποστήριξη της Σερβίας και του Μαυροβουνίου, κατά των μουσουλμάνων γαιοκτημόνων, ενώ δεν άργησε να ξεσπάσει και η βουλγαρική απάντηση στους άνισους οθωμανικούς νόμους στην περιοχή της Ροδόπης, που ακολουθήθηκε από την αιματηρή σφαγή του Μπατάκ, που οδήγησε στον θάνατο χιλιάδες χριστιανούς Βούλγαρους.

adelfia_2

Σ’ αυτό το ταραγμένο κοινωνικοπολιτικό, αλλά και οικονομικό πλαίσιο σημειώθηκε στη Θεσσαλονίκη η σφαγή των προξένων, ένα γεγονός με βαθύτατες διπλωματικές επιπτώσεις, που συνέβαλε στην αρχή του τέλους της Οθωμανικής Αυτοκρατορίας.

Παρά το γεγονός ότι οι λεπτομέρειες της σφαγής διαφέρουν, όλες συγκλίνουν στην «πέτρα» του σκανδάλου της αιματοχυσίας, που ξεκίνησε από την απόπειρα εξισλαμισμού της νεαρής χριστιανής Στεφάνας Βελίκω από τη Βογδάντσα, η οποία θέλησε να ασπαστεί το Ισλάμ, για να παντρευτεί έναν ντόπιο μουσουλμάνο.

Σύμφωνα με αρκετές μαρτυρίες βέβαια, η Στεφάνα εξαναγκάστηκε να εξισλαμιστεί, για να μπει στο χαρέμι ενός Οθωμανού αξιωματούχου, ενώ απήχθη ακόμη κι από το σπίτι της.

Στο τρένο για τη Θεσσαλονίκη, με προορισμό το σπίτι του, βρισκόταν και η μητέρα της Στεφάνας, που, μόλις έφτασαν στον Παλιό Σταθμό, ζήτησε τη βοήθεια χριστιανών, για να πάρει πίσω την κόρη της, κάτι που κατάφερε, καθώς η ομάδα των ομοθρήσκων της, τις φυγάδευσαν.

Όπως ήταν φυσικό, οι φήμες διαδόθηκαν γρήγορα στην πόλη, πυροδοτώντας την οργή του μουσουλμανικού όχλου, που την επόμενη κιόλας μέρα – παρακινούμενος από τον Εμίν εφέντη, ο οποίος υπήρξε μέλος του Μεγάλου Συμβουλίου του βιλαετίου της Θεσσαλονίκης, συγκεντρώθηκε στο κονάκι του Οθωμανού κυβερνήτη και απαίτησε η νεαρή να ενταχθεί κανονικά στους κόλπους του Ισλάμ.

Το οργισμένο πλήθος κατέκλυσε το Σαατλί τζαμί, την τότε έδρα του βαλή, δίπλα από το σημερινό Υπουργείο Μακεδονίας – Θράκης, με τους προξένους της Πρωσίας και της Γαλλίας, Ερρίκο Άμποτ και Ζυλ Μουλέν, να παρεμβαίνουν, φοβούμενοι μαζικές σφαγές σε βάρος των χριστιανών.

adelfia_2

Ωστόσο, κανένας από τους δυο δεν κατάφερε να φτάσει στον προορισμό του, καθώς πιάστηκαν από τους συγκεντρωμένους και κρατήθηκαν ως όμηροι για ανταλλαγή με τη νεαρή γυναίκα. Παρά τις προσπάθειες του βαλή και του διοικητή της αστυνομίας τα πνεύματα δεν κατευνάστηκαν και οι οργισμένοι μουσουλμάνοι εισέβαλαν στο κτίριο και κατέφεραν πολλαπλά θανάσιμα χτυπήματα με ξύλα και σίδερα στους δυο προξένους.

Μετά το άγριο φονικό και, αφού ο αδελφός του Άμποντ παρέδωσε τη Στεφάνα, προσπαθώντας να αποτρέψει τη σφαγή, το πλήθος διαλύθηκε, παίρνοντας πίσω αυτό για το οποίο προκάλεσε το στυγερό έγκλημα.

Όπως ήταν αναμενόμενο, το περιστατικό συντάραξε την Ευρώπη, με πολεμικά πλοία να σπεύδουν στο λιμάνι της Θεσσαλονίκης, προκειμένου να προστατέψουν τους Ευρωπαίους και τους χριστιανούς κατοίκους της πόλης, στρέφοντας τα κανόνια τους προς την πλευρά της Άνω Πόλης, όπου κατά βάση διέμεναν οι μουσουλμάνοι. Ταυτόχρονα, μονάδες του τουρκικού στρατού βρέθηκαν στην πόλη για να βοηθήσουν στη σύλληψη των δραστών, που οδηγήθηκαν στην κρεμάλα, η οποία στήθηκε στο κάτω μέρος της Πλατείας Ελευθερίας κοντά στο λιμάνι.

Λίγο καιρό αργότερα, ο διοικητής της αστυνομίας, Σαλίμ μπέης, ο κυβερνήτης της κορβέττας «Idjaliè», Ριζά μπέης, κι άλλος ένας αξιωματικός του στρατού καταδικάστηκαν σε ποινές φυλάκισης και καθαίρεση, ενώ σε μονοετή φυλάκιση καταδικάστηκε κι ο βαλής Μεχμέτ Ριφαάτ πασάς, με τον Εμίν εφέντη, που πρωταγωνίστησε στα αιματηρά γεγονότα, να καταδικάζεται σε τριετή εξορία στην Τρίπολη της Αφρικής.

adelfia_2

Παράλληλα, ο σουλτάνος Αμπντούλ Αζίζ καθαιρέθηκε και υποχρεώθηκε να δεχτεί από τις Μεγάλες Δυνάμεις ιδιαίτερα ταπεινωτικούς όρους, που ενέτειναν την ήδη οικτρή οικονομική κατάσταση της οθωμανικής αυτοκρατορίας, βάζοντας τέλος στη ζωή του λίγες μέρες αργότερα.

Όσο για τα θύματα; Ο Άμποτ κηδεύτηκε και θάφτηκε με μεγάλες τιμές στο κοιμητήριο της Ευαγγελίστριας, ενώ η σορός του Ζυλ Μουλέν επαναπατρίστηκε και ενταφιάστηκε στο κοιμητήριο Μονπαρνάς της Γαλλίας.

Σχεδόν τέσσερις δεκαετίες αργότερα, το Σαατλί τζαμί κάηκε στη μεγάλη πυρκαγιά του 1917, με μοναδική υπόμνηση των δραματικών γεγονότων της 6ης Μαΐου του 1876 στην πόλη να είναι ο δρόμος που το χώριζε από το Διοικητήριο, ο οποίος έχει ονομαστεί πια σε οδός Προξένων.